Photo: the author, John "Bud" Machado, jmachado@palatribe.com
Synopsis: Southern California Cupeño fictional story about Cupeño warriors, led by the chief’s son, make a valiant last stand to protect their sacred black oak forest from a greedy outsider. Despite devastation, a single acorn offers hope for renewal.
‘Áchi’ep, yepánge’aw ‘ámi’en pe’áw’a ‘áy’anish, ‘axwá’aw Kúpa pemíyaxwen. ‘Atáx’am pemtéw’a Kúpangaxwicham pemíyaxwen. Pemnémax’ep ‘á’chimal yepásh, mét’ish kwínily péchi, Chemyú’at péngax, Múkat. ‘Í’im’ep keláwet ‘á’welvam ‘á’chimalim yukíshpemyax Kúpangaxwichami pémyik me mét’ichami súpulimi. Kwínily’ep mipemnémax ‘atáxmi, keláwet pekwáani kút, kwínily pekwáani qwa’ísh, me kísish támitngax ‘atáxmi xéeyaxweneti pemyík. Muku’ut pipemkwáavichi’ep yemísh, pépeki. Peşhúun yemísh’ep ‘icháaywipen petá’animi pemşhúuni ‘áchi’ami. Nís Táwşhenve’et’ep, táwaşh pichí’qat kwínily, ‘atáxam néenexwen née’eti, nánvaxyaxwe Támit ‘Á’ay’anichi, pekwáani. Petá’anim’ep pe’mehúlywen me pemşhémwen, pemşhúun ‘icháachuwen, waxwáxin kwínily pémenew pempéwi me pemné’emi.
Qáy petá’anim pem’áyu waxwáxin kwínily ‘á’chimalim. Naxánish Chúqemyaxish’ep, kílmangax Kúpa, pe’áyu mét’ichi keláwet petá’ama petáxwi pekwáani. Pé’ep qáy petéw ‘á’chimalimi némxat waxwáxin me hishmíviy pe’áyu míxenvawet.
Kúpa nét Wí’at Weváșhish, kwátaxwenet téechingva’ash pemíyaxwen. Pehíwchu’ep kútimi néqa wáwamngax. Nét’ep kwáwpen nángiwtami ahúyaxay. Minánvaxpeyaxvichu’ep. “Í’im kwínily, némxat petá’anim chemkwáani.” péyax nét. Nángiwtam’ep pe’máx pe’mémelki pemkwáan péyik, “Chépe nánavu chemné’etim me Kúpa pemkwáani!” Piyú’pan’ep Kúpangaxwicham qáy nánvaxpe’men pú’muchi. Naxánish Chúqemyaxish me nángiwtam, náachi pémneq Kúpaka yemíka. Kúpa nét’ep, qáy yéyeknily pengíy nángiyka, kwínily pewelánga. Nángiwtam’ep pemnáwvi, pemwáq’a, wékinvish, pemkútapi, me pemhúya’a péchi.
Piyú’pan’ep, Kúpa nángiwtam, ‘ívawet pe’míyaxwen, mét’ichami qáytumi mi’mí’awnuk. Pemqáytum’ep miyáwneq mikúy náyxiyka. Me chínga qáytu xálewpeyax, pekú manáningiyqal, séxpeqal yemí’aw. Pewéla’aw kwínily ‘ahúyax’a’ep yemínga, pémen Kúpa nét me pepulínma Mí’at Ngétilya’ash, pemnáwvi mélen pemqáytumi pémeyik. Pepulínma’ep petá’ama pe’íva’a kwáavichuqal penáy , me mét’ish pemqáytumi pemqál. Pish’amáy’ep, Kúpa nét pewéwken, xálewpeyax temátika, şhesílypeqal pé’ewi petáxwingax. Híwenpeyaqal péve’aw pénay, Mí’at Ngétilya’ash qáy yéyeknily penáwvi.
Nematúlwenet ahúyaxam náwviva’cham piyámanga chúqempemyax, pemnáwviwen peháyveyka pemqál, pewelá’aw kwínily ‘ahúyaxay. Mí’at Ngétilya’ash’ep me súpulim, ngeleláanpemyax. Kúpangaxwicham’ep mimú’upemyax qáytumi. Pemkwív’ep, nematúlwenet Kúpangaxwichem táype’menwen keláweyka, híwenuk pémen keláwet wíhngax wé pemtáxwi. Súsupleweti’ep pemnáwiwen pewelá’aw me kwínily pémen, keláwet ‘ishváyka me pílyayka, pemtáxwi, ‘áyily pe’áyi yutyútpeyaxwen yévsi’ish. Mí’at Ngétilya’ash’ep kwáwpeyax, “Mísinemwey! Nánavuwem!” Peháyve nematúlwenet Kúpangaxwicham pú’muchi, mét’ichami qáytumi pémneq, pemnáwviwen mélen. Kúpangaxwicham’ep mékwelpemyax pémenew kwínily ‘ívawetim. Pemhíwchu’ep ‘axwéchi súpulim peháyvey náwviva’chimi qweme pi’múk, petá’anim qweme chíx. Qáy míyaxwen, me piyámange pemnáwviwen, kwínily, me pémemi yúkishpeyaxwen, pené’emi pemkwáani. Kúpangaxwicham’ep pemíngichuwen, qáy yévevpemyax. Pish’emáy, Chúqemyaxish me Mí’at Ngétilya’ash’ep pemnáwviwen. Ngétilya’ash’ep wékpen me chéngpen Naxánichi Chúqemyaxichi tématika. Péyka’may témat’aw petétechi me piyévpen wéşhkish péchi pipúshnga Mí’at Ngétilya’achi.
Pepúshqapchu’ep. Naxánish Chúqemyaxish’ep pipúxpen Ngétilya’achi péyik kwínilyika. Mí’atNgétilya’ash’ep náachi cháwaypeyax, penengú’nuk ngétpela’a mí’at cháșhaxwenet, ngétpen Naxánichi Chúqemyaxichi péyik pi’ámpeqal tématika. Qáytum’ep téwnuk ‘ivíy, pemtewáșh pemşhúun, me yá’pemyingiy. Me ‘áye náyxily háypeyaqal, petá’ama háypeyav kín’enuk. Yemí’aw’ep petá’ama séxpe’menwen, péexwen weshkísh pemíyaxwen.
Penáaxchin’ep Mí’at Ngétilya’ash penáy yévenish, me pé’ ‘emáy Kúpa nét pemíyaxwen. Pipetéw’naanvichu kwínily petá’anmi pemkwáani, pehál yemínga’aw, péexwen kík’iswe. Háypen’ep, hétpeyax pewelé’aw kwínily, me peyewáywe Chemyú’at péyik. Pish’emáy’ep, sevél ‘ívawet xéepen weșhkísh, híimaypeqal kwínily.
Human Generated
