'Emat Kway'kuu - Sacred Land

Vincent McCarthy, jmvc16@aol.com
July 19, 2026

Photo: Sacred land of the Kumeyaay people, now known as San Diego County, by US Fish and Wildlife Service, Wikimedia

'Emat Kway'kuu - Sacred Land ('Iipay Aa/Kumeyaay)

Synopsis: Many view San Diego as no more than a nice but expensive place to live. But to someone with roots here, and anyone else who chooses to view it as such, it is a sacred homeland. Throughout this area are places with stories and significance that surpass our historical memory or present understanding. As well, there is natural beauty and wealth which has been utterly trampled in some places and more or less preserved in others. Natural spaces are the precious venues where we can connect with the real world and be reminded of how much vaster it is than our petty doings. When awareness fails, nature can prevent us from getting lost in society and technology, now a greater risk than ever. The Earth's wild spaces are crucial for our health, and protecting them is one of the most meaningful things we can do for the benefit of future generations. (Part 2 of 2)

 

Matwaam kupkwilly, 'ewaa chemuyuuw kway'kuu kwachemuuyuuw Margaret Fieldch nyekenaamem nyewaam 'aas 'Iipay siny 'ehin, Emilia Meza Calles wiich chuuhiim, Tiipay Aa kwaayp 'emat kewaak kupaay 'ewuuwch. 'Oorr chepapm Tiipay Aavem 'etarchachech ta'urp nyapekwillym nyaapum Emilia nyewaam 'aakewayk 'aachaches. Nyekwachemuuyuuw nyewaa kunuwvelly nyata'naam, 'enyaach 'aanaak emaki ta'waach 'uuyukm 'ums. Hwally 'ii 'eruwvek, pily hwally 'ii 'aahan, 'Epenyaay Aa stikm, Tiipay Aa 'uy wii nyemilym 'enur pukenaach. Siinych uchewaypm stikm 'eshepechaach, nyip haakayk, 'emtaar 'ewuuwch 'iichaas. Kewaak-'enyaakm nyata'naach Hamuull 'enepekwillym nyaapum matetayvech nyenyaallq. Peyapch saychech 'ekwaas 'iipall kutnayvi. Heyaay kwathemiivem 'iichachech ewiirps. 'Uuch 'iipayvech 'emat peyaa yuuchaapa, 'uuchuch kway'kuu matt nyii 'uuchuch nyim ewiih llyepuuwar? Matetay peyap hekay kullypiiwarp nekapa, matt kuttap peyap akechewich uchesiichm, matetayvelly nyechewaypa tekemakm?

The Author, Vincent McCarthy (Kumeyaay)

Tukatt nyewaavi Emilia nya'echaamch, nyekwachemuuyuuw 'enyaach 'ewiklly 'eneyumch 'Uutay 'enaams 'emat yiir puy 'enehkaych. 'Emat kwenyurvu nya'entepachkm, nyinyuy matetayvu 'ewuuw ta'waa. Yuupittm matetay 'ehin chepaach 'ewuuwvu hetuus. Marwayvu 'iikuu 'ehan, 'esemaym aapitt, 'ewilych 'ekwaas 'ehwaatt. 'Enyaach 'enurs Kuchumaa, 'Iipay nyematetay kway'kuu, "Matetay Tikaat" Mellychish Aam wiich chuuhiim, helyepay ewaam. Nyaapum kwachemuuyuuw Field 'akekwiis, "Matetay peyap maay Kuchumaa weyuuvu muuyaawa?"

Puuch matetay kway'kuu 'ewuuwvu uuchehurch wiis, "Nyipches." 'Eyiiwvu matetaym 'aayumch 'ewuuwch 'apesiiw, 'aach sepeyaawp. 'Uuch 'iichaavech kwa'han chepaks. 'Uuchuch matetay peyaa ekwach purps, 'uuchuch meheyayp. Tewaavech 'iikuus, 'iichachvu 'eyip 'ellya'am. Heyaay 'Iipay nyemach peyaa netuu-urps, matetay peyaa meheyaypm ewups. Puknaach pily kupilly 'Iipaych nyimvey matetayvu wekuull 'Emaay 'Ehaa aachanch, 'emat kunychewiichech nya'warch pechekaatt tetmaachvek.

'Enyaa nyemich Kuchumaa ekwach 'ars. 'Ekully 'ar, nyaapum ta'urvi 'itt 'iik 'enakek matetay yaaypvu 'eyiph. Nya'enepekwillykm, nyaam tiktik stikm puum 'aayaayp 'ewaah. 'Eyiiwm 'eyuuwk 'akehaphlly 'ars. Nyaapum nyekwemiyvu 'iis, "'Ewaa 'ehinch 'emaayk pa'waas!"

"'E-en," wiiches. "Nyaapum kunychewiichvech matetayvu kwellyhiiwm achhuukaayph tenyeway; nyaewiim 'ewaa nyemich wechaawchh." 'Eyay uuhwaqs matetayvu 'umem. Ta'urvech nyimvey matetay marway 'emaay tewaas, nyepily 'apekwilpek emakm 'umhlly 'ar 'ewuuwh 'iich. Alypaaym 'estikch, nyaapum nesoom. Nyata'naach, matetayvu 'uchewayphlly 'esekaay. Kwachemuuyuuwvech nurvu nyakenaas. 'Iichaa ta'waas. 'Uuch kwellich, Kuchumaavu nyechewiichh umaaw 'Iipayvech. Nyawihch 'iipay marway peyii kunychewaypvech nyii matetay weyuuhvu achuupaayph umaawi.

Kwa'hanches, 'enyaawap 'Iipay kumuw ekwaach, Kuchumaach nyii kumyum matetay kway'kuu weyuuh umaaw. Pes peyii nya'enychewaypch, 'uuch 'emat peyii meheyaypvu 'entuu-urphlly 'ewaarp. 'Iipay iichach hemiivek, wiihm tuuyuuw: "'Iipay haypuk peyii kupaayvech matetay peyaa 'iikuum ewups. Pukenaak peyii 'ewaa 'echaawchh 'emaawh, pu'yuukm 'echaamh." Pa'wiph umaaw. Kuchumaa nya'ewuuwm 'eyay wellich. Matetay peyaa 'ehinm 'ehtenyaachh 'emaawhm tuuyuuw; 'emat 'ehini 'ewaa 'echaawchhm tuuyuuw. Peyaach pesillk, 'iipaych kunychuumiip, sepirvu pehwimvek 'emelyays, haylly weyuu pily perewiih umaaw. Iinuypvek kweyiwvi 'iipaych Kuchumaa 'eshashvu ewupk, nyaapum 'emtaar nyaamat 'enychewiichvu pecheshuw 'ehanh.